www.pravoslavlje.rs


Beogradske pravoslavne svetinje

Manastir Rakovica

Jovana Lazić

Manastir Rakovica nalazi se u neposrednoj blizini centra grada (udaljen je 11 kilometara od samog centra), na kružnom putu, koji uz Rakovički potok skreće prema Avali. Smešten je između dva brda - sa njegove istočne strane uzdiže se Pruževica, a sa zapadne strane Straževica.


Nastanak manastira

Nastanak manastira sa crkvom posvećenom Sv. arhangelu Mihailu i Gavrilu, narodno predanje smešta u vreme vladavine srpskih kraljeva Dragutina i Milutina. Međutim, savremena istraživanja nas navode na drugačije zaključke. Najstariji pisani dokument, u kome se pominje manastir Rakovica pod imenom Racauicense monasterium,  nalazimo u putopisu Feliksa Petančića iz 1502. godine, a koji je štampan u Beču 1522.  godine. I turski izvori ga pominju u popisu iz 1560. godine među ostalim crkvama i manastirima u okolini Beograda. Ipak, nama najzanimljiviji dokument, koji u mnogome pomaže rešavanju pitanja  nastanka manastira, je povelja vlaškog vojvode Konstantina Brankoveana Besarabe, izdata 1907. godine manastiru Rakovici, za koji kaže da je „sazidan i iz temelja podignut od strane dobrog hrišćanina, počivšeg Radula vojvode, koji je proteklih godina bio gospodar ove zemlje (vlaške)“. Tokom istorije je postojalo više vlaških vojvoda sa ovim imenom, tako da je diskutabilno ko je ktitor. Uzevši u obzir istorijske prilike i odnose između Srba i Rumuna, verovatno da je u pitanju bio vlaški vojvoda Radul I Crni (oko 1377-oko1385), zet kneza Lazara. Dakle, na osnovu ovog podatka možemo da izvedemo zaključak da je manastir nastao tokom Lazareve vladavine.

 
Ratna stradanja manastira

Prvobitnu lokaciju manastira, koji je krajem 16. veka premešten na sadašnje mesto, otkrivaju nam ostaci nekadašnje crkve (tragovi zidova,  stub časne trpeze i dr.) koji su pronađeni iznad sela Rakovice. Pretpostavlja se da je tu postojao manastir, ili manastirski metoh kao sastavni deo manastira Rakovice. Kaluđeri  su boravili ovde  radi potrebnih činodejstava u svim okolnim selima (Rakovica, Jajinci, Beli potok Zuce, i dr.), sve do razaranja ove svetinje tokom turskog pohoda na Beč (1592) i narodnih nemira iz 1594. godine. Nepovoljan položaj manastira (pored naselja, u blizini važne saobraćajnice) učinio ga je lakom metom za turska pljačkanja, tako da je preseljen na skrovitije mesto, dublje u šumu. Monaštvo se premeštalo postepeno: prvo su preseljene crkvene svetinje (postoji narodno predanje po kome su „begale same ikone i dolazile na sadašlje mesto“), a zatim i celo bratstvo nakon potpunog turskog razaranja manastira. Po završetku ovih događaja, manastir se ne pominje u crkvenim izvorima sve do kraja XVI veka, kada se javlja kao aktivni učesnik crkveno-istorijskih dešavanja. Ratne strahote koje su zadesile zemlju uz seobu Srba nisu zaobišle ni ovaj manastir. Monaštvo ga je napustilo krećući se ka severu i noseći sa sobom crkvene dragocenosti i bogoslužbene knjige. Njihovo kretanje možemo pratiti na osnovu zapisa na pojedinim knjigama.

Angažovanje rakovičkog kaluđera Grigorija, koji se istakao kao vrsni diplomata u austrijsko-turskom ratu, omogućilo je manastiru povoljniji položaj u narednom periodu. Naime,  o. Grigorije je posredovao pri sklapanju Karlovačkog mira (1699), činjeći značajne usluge ruskoj diplomatiji. Rusi su uzvratili darujući Grigoriju lično, ali i manastiru novac, bogoslužbene knjige, odejanja, sasude i  četiri ikone koje su bile namenjene manastiru Vatoped. Zahvaljujući tome, manastir se ekonomski oporavio do te mere da je finansirao obnovu manastira Tresije, koji je u to vreme imao zajedničku upravu sa Rakovicom.

Nova stradanja manastir je pretrpeo izbijanjem Austrijsko-turskog rata (1737-1739). Monaštvo je sa turskim nadiranjem strahovalo od odmazde, jer je pomagalo Austrijance, tako da su spašavajući živote, pobegli zajedno sa mnogobrojnim srpskim življem i austrijskom vojskom. Utočište su našli u Sremu, u manastiru Velika Remeta, ponevši sa sobom najvrednije crkvene stvari. Ovaj njihov dolazak je opisan u zapisniku o poseti manastiru Remeta od 16. jula 1753. godine gde stoji: „Pošto je Svetoarhanđelski manastir zvani Rakovica, koji je u Srbiji, prošlog turskog rata godine 1739. opustio od bezbožnih Agarena, došao je otuda izbegli iguman Mihailo jeromonah sa ostalom bratijom ovamo u manastir Remetu i pridružio se ovoj svetoj obitelji...“. Uprkos tome, manastir Rakovica nije dugo ostao pust,  jer su Turci dozvolili jednoj manjoj grupi kaluđera da se vrati u svoj manastir. Sa padom Beograda u turske ruke (6. avgusta 1730) i gubitkom nade za skori povratak, sačinjen je 14. septembra 1739. godine ugovor o spajnju ova dva manastira pod jednu upravu. Teško održavanje veze sa Remetom, koja se nalazila u drugoj državi, neminovno je uslovilo osamostaljivanje Rakovice,  o čemu saznajemo na osnovu dokumenta iz 1788. godine gde se pominje iguman Rakovice, arhimandrit Spiridon (Vitković), koji je ujedno bio i starešina manastira Rajinovac.

Manastir ponovo strada tokom  velikog Austrijsko-turskog rata (1788-1790), i biva surovo  kažnjen zbog aktivnosti monaha na strani Austrije. Bio je opljačkan, spaljen, a iguman Sofronije, koji je Srbe okupljao i podsticao na borbu, obešen je o brest pred manastirom.

Obnova manastira

Odmah po završetku rata i potpisivanju Svištovskog mira (1791), pristupilo se obnovi Rakovice uz veliku podršku kneza Miloša Obrenovića, koji je posebno cenio ulogu manastira u narodnom životu. Njegovo naročito staranje o ovoj svetinji  je bilo podstaknuto i time što je njegov sin Todor bio sahranjen ovde. Tokom 1822. godine finansirao je  izgradnju  trospratnih manastirskih kelija sa velikom trpezarijom i kneževim konakom.  Naredio je Beograđanima da se „sirotinjski tas“ usmeri na manastir Rakovicu, a da sirotinju iz svojih sredstava pomažu esnafi. Za položaj manastira je bilo od izuzetne važnosti vezivanje  i ostalih članova porodice Obrenović za njega. Osim Miloša i kneginje Ljubice (po kojoj se jedan manastirski deo zove „Ljubičin konak“), o manastiru su se kasnije usrdno starali knez Mihailo i Tomanija Obrenović, supruga Jefrema Obrenovića. Ona je zajedno sa mužem i decom i sahranjena u priprati crkve, a nasuprot njihove porodične grobnice počiva Milivoje Blaznavac, muž Jefremove unuke Katarine. Osim članova porodice Obrenović, u manastiru je sahranjen i junak Prvog srpskog ustanka Vasa Čarapić.

Crkva je obnovljena tek 1861-1862. godine kada je dozidana u gornjem delu, iznad kordonskog venca. Krovni pokrivač je zamenjen, postavljanjem pleha umesto crepa.

Arhitektura

Crkva je projektovana kao jednobrodna trikonhalna građevina, sa vidljivim karakteristikama Moravske škole. Ima dva kubeta bez postolja, veće nad centralnim prostorom i manje nad pripratom, a naos  predstavlja upisan krst, iako se to jasno ne vidi spolja. Moguće je da je gornji konstruktivni  sklop u izvesnoj meri izmenjen kasnijim prepravkama crkve, posebno njenim podizanjem u visinu. Izdužena centralna kupola se oslanja na lukove, sem na istočnoj strani gde direktno nalaže na poluobličasti svod. Manje kube nad pripratom se oslanja na četiri poluobličasta svoda koji u osnovi obrazuju upisani krst sa skraćenim zapadnim krakom. Pandantifi su izvedeni tako da se jedva primećuje sa su to sferni trouglovi, a tamburi sa oba kubeta su osmostrani. Tambur većeg kubeta ima po osam prozora u dva reda, dok na manjem ima samo po jedan red od osam prozora.

Spoljne fasade su pokrivene debelim slojem maltera, tako da se ne može suditi o originalnom izgledu fasada.

Prvobitan ikonostas je bio sačinjen od zidne pregrade sa dve prestone ikone Hrista i Bogorodice, dok su na ostalim delovima bile obešene ili pričvršćene različite ikone rađene na drvetu ili platnu. Novi drveni ikonostas manjih dimenzija postavljen je 1862. godine, a njegovu izradu je finansirao knez Mihailo Obrenović. Na njemu uočavamo duborezne ukrasne elemente koji su rađeni u duhu baroknog duboreza sa elementima klasicizma. Početkom XX veka stare ikone su zamenjene novim, koje je izradio Rafailo Momčilović. Do 1737. godine, ikonostas manastirske crkve krasile su četiri  ikone koje je car Petar Veliki darovao Rakovici 1701. godine. Pod najezdom Turaka, prenešene su u Valiku Remetu, zatim su ih ustaše tokom rata odnele u Zagreb zajedno sa ostalim srpskim dragocenostima, da bi naposletku završile u Galeriji Matice Srpske.

 

Monaška škola

Otvaranjem prve monaške škole u Srbiji pri manastiru Rakovici, počelo je novo poglavlje u životu manastira. Njen rad je na kratko prekinut Prvim svetskim ratom ali je ubrzo obnovljen. Za potrebe škole i crkvene štamparije izgrađena je nova zgrada, takozvani „Platonov konak“, a zalaganjem ruskog Episkopa Mitrofana, novog starešine manastira, pokrenuto je izdavanje „Rakovičkog narodnog listića“ koji je sadržao popularne članke namenjene širenju pravoslavne duhovnosti.  Škola je funkcionisala do 1932. godine, kada je premeštena u Manastir Dečane. Prosvetiteljska delatnost manastira nije prekinuta ni u narednim godinama, jer je u periodu od 1949. do 1958. godine u Rakovici bila smeštena Beogradska bogoslovija.

Manastir Rakovica je odlukom Patrijarha Germana 1959. godine pretvoren u ženski manastir.    


© Православље, Сва права задржана. Адреса овог текста на интернету је http://www.pravoslavlje.rs/broj/968/tekst/manastir-rakovica/